Mərkəzi bankların qərarları əvvəlki qədər niyə effektiv işləmir?

Bu vəziyyət xüsusilə pandemiyadan sonrakı dövrdə daha aydın görünməyə başladı. ABŞ Federal Ehtiyat Sistemi, ECB və digər iri mərkəzi banklar son illərdə rekord sürətlə faiz artırsa da, bəzi iqtisadi göstəricilər gözlənildiyi qədər zəifləmədi. Əmək bazarları uzun müddət güclü qaldı, istehlak xərcləri isə yüksək faizlərə baxmayaraq tam çökmədi.

Əsas səbəblərdən biri yüksək borclu iqtisadiyyat modelidir. Son 15 ildə həm dövlətlərin, həm şirkətlərin, həm də əhalinin borc yükü ciddi şəkildə artıb. IMF və BIS məlumatlarına görə, qlobal borcun ÜDM-ə nisbəti əvvəlki onilliklərlə müqayisədə rekord səviyyələrə yaxın qalır.

Belə mühitdə faiz artımı iqtisadiyyata əvvəlki kimi sürətli ötürülmür. Çünki bir çox şirkət və hökumət uzunmüddətli və sabit faizli borclanma etdiyi üçün cari faiz dəyişikliklərinin təsiri gecikmiş formada hiss olunur. Yəni monetar siyasətin “transmission mechanism”i zəifləyir.

Digər vacib faktor likvidliyin parçalanmasıdır. Əvvəllər qlobal maliyyə sistemi daha mərkəzləşmiş və bank əsaslı işləyirdi. İndi isə private credit fondları, shadow banking strukturları, fintech platformaları və alternativ maliyyə kanalları iqtisadiyyatda daha böyük rol oynayır. Nəticədə mərkəzi bank qərarlarının bütün maliyyə sisteminə eyni gücdə təsir etməsi çətinləşir.

Məsələn, bəzi şirkətlər artıq klassik bank kreditlərindən çox private capital bazarına çıxır. Bu isə faiz siyasətinin kredit axınına təsirini zəiflədir. Eyni zamanda böyük texnologiya şirkətləri və fondlar da bazarda ayrıca likvidlik mənbəyinə çevrilib.

2020-ci illə müqayisədə başqa bir fərq də dövlət xərcləmələrində görünür. Pandemiyadan sonra fiskal siyasət bir çox ölkədə monetar siyasətdən daha dominant rol almağa başladı. Dövlətlərin böyük həcmli subsidiyaları və büdcə xərcləri bəzi hallarda faiz artımının təsirini balanslaşdırdı.

Ekspertlərin fikrincə, dünya iqtisadiyyatı artıq əvvəlki kimi “sadə faiz modeli” ilə işləmir. Faiz artımı hələ də vacib alətdir, amma onun təsiri daha gec, daha zəif və daha qeyri-bərabər hiss olunur.