Azərbaycanda Orta Təbəqəyə Daxil Olmaq Üçün Hansı Gəlir Səviyyəsi Tələb Olunur?

Azərbaycanda Orta Təbəqəyə Daxil Olmaq Üçün Hansı Gəlir Səviyyəsi Tələb Olunur? OECD və Beynəlxalq Gəlir Hədləri Əsasında Analitik Qiymətləndirmə

Mənzil əlçatanlığı araşdırmasından sonra bu dəfə sualı fərqli bucaqdan qoyuruq. Azərbaycanda kim orta təbəqə sayılır? Sual sadə görünsə də, cavab heç də sadə deyil, çünki nə Dövlət Statistika Komitəsi, nə də beynəlxalq təşkilatlar vahid, hamının qəbul etdiyi bir hədd təklif etmir. Bu tədqiqatda 2025-ci il əsas götürülüb, belə ki, ilin sonu hələ gəlməyib və 2026-cı il üçün etibarlı illik göstəricilər mövcud deyil. Aşağıda beynəlxalq metodoloji yanaşmalar (OECD və beynəlxalq gəlir hədləri) Dövlət Statistika Komitəsinin ev təsərrüfatı sorğusunun detallı cədvəlləri ilə birləşdirilir.
Metodoloji Qeyd: Fərdi Median Əməkhaqqı
Əvvəlki araşdırmamızda 2025-ci il üçün median əməkhaqqı, Dövlət Statistika Komitəsinin əməkhaqqı bölgüsü cədvəlləri əsasında xətti interpolyasiya yolu ilə 685 manat səviyyəsində qiymətləndirilmişdi, bu rəqəm 2024-cü ilin noyabr ayı üçün hesablanmış 626,7 manatlıq bazadan, median-ın tarixi nominal artım tempinin (9,91 faiz) təkrarlanacağı fərziyyəsi ilə proqnozlaşdırılmışdı. Bu tədqiqat 2025-ci il üzərində qaldığı üçün həmin rəqəm birbaşa istifadə olunur, əlavə proqnoz tələb olunmur, illik ifadədə bu, 8 220 manata bərabərdir.
Ev Təsərrüfatı Səviyyəsində Gəlir: DSK-nın Rəsmi Sorğu Məlumatları
Fərdi əməkhaqqı əvəzinə real ev təsərrüfatı gəlirini görmək üçün Dövlət Statistika Komitəsinin 2024-cü il üzrə ev təsərrüfatları büdcəsi tədqiqatının detallı cədvəllərindən istifadə olunub. Bu sorğuya görə ev təsərrüfatının orta ölçüsü ölkə üzrə 4,19 nəfər, Bakı şəhəri üzrə isə 3,76 nəfərdir. Adambaşına aylıq gəlir ev təsərrüfatının ölçüsündən asılı olaraq kəskin dəyişir, belə ki, 1 nəfərlik ev təsərrüfatında adambaşına gəlir 748,6 manat, 2 nəfərlikdə 596,3 manat, 3 nəfərlikdə 501,3 manat, 4 nəfərlikdə 408,2 manat, 5 nəfərlikdə 361,3 manat, 6 və çox nəfərlikdə isə 317,3 manat təşkil edib. Bu tənəzzül gözlənilən bir haldır, çünki ev təsərrüfatı böyüdükcə gəlir daha çox adam arasında bölünür, amma xərclərin bir hissəsi (mənzil kimi) miqyas qənaətinə malikdir.
4 nəfərlik, yəni ölkə ortalamasına ən yaxın olan ev təsərrüfatı üçün 2024-cü il üzrə ümumi aylıq gəlir 408,2 manat vurulsun 4 bərabər 1 632,8 manat olur. Bunu 2025-ci ilə gətirmək üçün DSK-nın özünün açıqladığı rəqəmdən istifadə olunub, belə ki, 2025-ci ilin yanvar-iyun aylarında ev təsərrüfatlarının orta aylıq gəliri əvvəlki ilin eyni dövrünə nisbətən 7,6 faiz artıb. Bu tempi bir dəfə tətbiq etməklə (əlavə proqnoz qatı yaratmadan) 4 nəfərlik ev təsərrüfatının 2025-ci il üçün təxmini gəliri 1 756,9 manat alınır.
OECD Yanaşması: Median Gəlirin 75 ilə 200 Faizi Arası
Metodoloji qeyd: OECD-nin orta təbəqə tərifi əslində ekvivalentləşdirilmiş (equivalised) sərəncamda qalan ev təsərrüfatı gəlirinə əsaslanır, fərdi əməkhaqqına deyil. Azərbaycanda belə ekvivalentləşdirilmiş gəlir göstəricisi rəsmi şəkildə dərc olunmadığı üçün, bu tədqiqatda proksi (əvəzedici) göstərici kimi həm fərdi median əməkhaqqı, həm də DSK-nın xam (ekvivalentləşdirilməmiş) ev təsərrüfatı gəliri istifadə edilib. Buna görə aşağıdakı hesablamalar OECD metodologiyasının tam tətbiqi kimi deyil, məlumat məhdudiyyətləri səbəbindən ona yaxınlaşdırılmış (aproksimativ) qiymətləndirmə kimi qəbul edilməlidir.
Fərdi əsasda, 685 manatlıq median əməkhaqqının 75 faizi 514 manat, 200 faizi isə 1 370 manat təşkil edir. Ev təsərrüfatı əsasında, yuxarıda hesablanan 1 756,9 manatlıq 2025-ci il gəlirinin 75 faizi 1 318 manat, 200 faizi isə 3 514 manat təşkil edir. Bu, DSK-nın real sorğu məlumatına əsaslandığı üçün əvvəlki, sadələşdirilmiş "iki median maaşlı işçi" fərziyyəsindən daha etibarlı bir əsasdır, lakin ekvivalentləşdirmə aparılmadığı üçün fərqli ölçülü ev təsərrüfatları arasında birbaşa müqayisə ehtiyatla aparılmalıdır.
Vacib qeyd: DSK-nın "gəlirlər" göstəricisi təkcə əməkhaqqını deyil, özünüməşğulluqdan gəlirləri, pensiyaları, sosial ödənişləri və ailələr arası köçürmələri də əhatə edir. 4 nəfərlik ev təsərrüfatları üçün bu tərkibə baxsaq, 1 632,8 manatlıq ümumi gəlirin cəmi 700,4 manatı (2024-cü il üçün, adambaşına 175,1 manat vurulsun 4) muzdlu işlə əlaqədardır, yəni təxminən 43 faizi. Qalan hissə özünüməşğulluqdan gəlirlər, pensiyalar və digər mənbələrdən formalaşır. Bu, aşağıda gəlir-xərc uzlaşdırmasında əsas rol oynayır.
Beynəlxalq Gəlir Hədləri: Dünya Bankı, PPP və Pew Yanaşması
Dünya Bankı fərdi səviyyədə "orta təbəqə" həddi müəyyən etmir, o, ölkələri ümumi milli gəlirə (GNI) əsasən təsnif edir, bu təsnifata görə Azərbaycan yuxarı-orta gəlirli ölkələr qrupuna daxildir. Fərdlər üzrə gündəlik gəlir hədləri isə əsasən Pew Research Center kimi tədqiqatlarda istifadə olunur. Bu sahədə vahid rəsmi göstərici mövcud deyil və akademik ədəbiyyatda bir-birindən fərqlənən bir neçə hədd paralel şəkildə tətbiq edilir. Pew Research Center-in qlobal orta təbəqə tədqiqatında istifadə olunan hədlər gündəlik 10 ilə 20 dollar arası orta gəlir, 20 ilə 50 dollar arası yuxarı-orta gəlir, 50 dollardan yuxarı isə yüksək gəlir kimi müəyyənləşdirilib, bunlar 2011-ci il PPP qiymətləri ilə ifadə olunub.
Bu hədləri manata çevirmək üçün Dünya Bankının Azərbaycan üzrə dərc etdiyi son mövcud PPP çevrilmə əmsalından istifadə olunub, bu əmsala görə 1 beynəlxalq dollar 0,4825 manata bərabərdir. Amma bu hədlər 2011-ci il qiymətləri ilə ifadə olunduğu üçün, 2025-ci il qiymətlərinə birbaşa tətbiq etmək metodoloji cəhətdən yanlışdır. ABŞ Əmək Statistikası Bürosunun (BLS) istehlak qiymətləri indeksinə görə 2011-ci ildən 2025-ci ilədək kumulyativ inflyasiya təxminən 49 faiz olub. Bu düzəlişi tətbiq etsək, 2025-ci il qiymətləri ilə orta gəlir həddi təxminən 14,9 dollara, yuxarı-orta həddi 29,8 dollara, yüksək gəlir həddi isə 74,5 dollara yüksəlir. Manata çevrildikdə bu, müvafiq olaraq təxminən 216, 432 və 1 079 manatlıq aylıq fərdi gəlir həddlərinə uyğun gəlir.
685 manatlıq median əməkhaqqını gündəlik ifadəyə çevirsək, bu, təxminən 22,8 manata, PPP əmsalı ilə isə təxminən 47,3 beynəlxalq dollara bərabərdir. Bu rəqəm həm xam, həm də inflyasiya düzəlişi edilmiş Pew hədlərinə görə "yuxarı-orta gəlir" (20-50 dollar xam, 29,8-74,5 dollar düzəldilmiş) zonasına düşür, "yüksək gəlir" həddinə çatmır.
Gəlir-Xərc Uzlaşdırması: Rəqəmlər Real Həyatla Üst-üstə Düşürmü?
Buraya qədərki hesablamalar yalnız gəlir tərəfinə baxırdı. Real əlçatanlığı qiymətləndirmək üçün gəliri məcburi xərclərlə müqayisə etmək lazımdır. Yaşayış minimumu hazırda ölkə üzrə 285 manat/nəfərdir, 4 nəfərlik ev təsərrüfatı üçün bu, 1 140 manat cəmi minimum xərcə bərabərdir.
4 nəfərlik ev təsərrüfatının 2025-ci il üçün təxmin edilən 1 756,9 manatlıq ümumi gəlirindən yaşayış minimumunu çıxsaq, 617 manat qalır, bu, mənzil-kommunal xərclərdən başqa hər şeyi əhatə etməli olan məbləğdir. Bakının orta seqment rayonlarında (Nərimanov, Xətai, Yasamal) bazar elanları üzrə tipik kirayə qiymətləri 700 ilə 810 manat arasında olduğu üçün, bu, artıq 617 manatlıq residualı üstələyir, yəni ölkə ortalamasına yaxın ölçülü bir ev təsərrüfatı, sadəcə yaşayış minimumu səviyyəsində yaşasa belə, orta seqment kirayə ilə kəsirə düşür. Yalnız kənar rayonlarda (Xəzər, Pirallahı, Qaradağ), tipik kirayə 250 ilə 450 manat arasında olduğu üçün balans müsbət qalır.
Real müşahidəni, yəni bəzi insanların heç bir biznesi olmadan, sadəcə əməkhaqqı ilə ipoteka ödəməsini, buradan izah etmək mümkündür. Yuxarıda göstərildiyi kimi, DSK-nın "gəlir" göstəricisinin cəmi 43 faizi muzdlu işdən gəlir, qalanı pensiya, özünüməşğulluq və ailə köçürmələridir. Əgər 4 nəfərlik ev təsərrüfatının gəlirini yalnız əməkhaqqı hissəsi ilə hesablasaq, bu, 2025-ci il üçün təxminən 753,6 manat edir, yaşayış minimumunu (1 140 manat) çıxmaq bir yana, hətta ondan da azdır. Bu o deməkdir ki, sadəcə əməkhaqqı ilə yaşayan, orta ölçülü (4 nəfər) bir ailə DSK-nın statistik ortalamasına uyğun gəlir modelində mənzil kirayəsi və ya ipoteka ödəməsi bir yana, yaşayış minimumunu belə güclə qarşılaya bilir.
Deməli, ipoteka ödəyən əməkhaqqı alanlar, statistik mənada "orta" ev təsərrüfatı deyil. Onlar, ehtimal ki, aşağıdakı xüsusiyyətlərdən birini və ya bir neçəsini daşıyır: ev təsərrüfatında bir nəfərdən çox işləyən şəxs var (yəni adambaşına deyil, işləyən nəfərbaşına gəlir daha yüksəkdir), əməkhaqqı median-dan yuxarıdır (yəni bu tədqiqatın OECD bölməsində müəyyənləşdirdiyi median əməkhaqqından əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir və OECD yanaşmasına görə orta təbəqənin yuxarı hissəsinə, 1 370 manatlıq yuxarı həddə yaxınlaşır), ev təsərrüfatının ölçüsü 4 nəfərdən kiçikdir (uşaqsız cütlük və ya subay şəxs, bu zaman adambaşına gəlir cədvəldəki kimi 500-750 manat aralığına qədər yüksəlir), və ya standart İpoteka Fondunun maksimal 100 000 manatlıq kreditindən əhəmiyyətli dərəcədə az bir məbləğ üçün müraciət edib, çünki əldə mövcud əmanət və ya ailə dəstəyi ilkin ödənişi artırıb. Başqa sözlə, bu insanlar orta təbəqənin "orta"sında deyil, bu tədqiqatın OECD bölməsində müəyyən edilmiş yuxarı-orta gəlir zonasındadır, sadəcə DSK-nın geniş statistik ortalaması (pensiyaçılar, kənd yerlərində özünüməşğul ailələr, subay valideynlər daxil olmaqla) bunu gizlədir.
Standart ipoteka ödənişini rəqəmlə göstərmək üçün, İpoteka və Kredit Zəmanət Fondunun standart şərtlərinə (maksimal 100 000 manat, maksimal 25 il, maksimal 8 faiz illik) əsasən annuitet düsturu ilə hesablanan aylıq ödəniş təxminən 772 manatdır. Bu rəqəm, 4 nəfərlik ev təsərrüfatının yaşayış minimumundan sonra qalan 617 manatlıq residualından da yuxarıdır, ona görə əməkhaqqı median-a yaxın olan orta ölçülü bir ailənin bu krediti təkbaşına, əlavə gəlir mənbəyi olmadan daşıması riyazi cəhətdən çətindir, bu da real həyatda müşahidə olunan ipoteka ödəyən insanların niyə ya iki maaşlı, ya kiçik ailəli, ya da orta-dan yuxarı əməkhaqqlı olduğunu izah edir.
Nəticə: Median Maaşlı Bir Ailə Hansı Kateqoriyaya Düşür?
İstifadə olunan metodologiyadan asılı olmayaraq bir neçə tapıntı sabit qalır. Birincisi, OECD-nin nisbi tərifinə görə həm fərdi median əməkhaqqı, həm də DSK-nın real ev təsərrüfatı gəliri, öz təriflərinə görə, orta təbəqənin mərkəzində yerləşir, bu, metodologiyanın daxili məntiqinin nəticəsidir. İkincisi, beynəlxalq gündəlik gəlir hədləri ilə müqayisədə median maaşlı fərd "yuxarı-orta gəlir" zonasına düşür, nə yoxsulluq həddinə yaxındır, nə də qlobal mənada "yüksək gəlirli". Üçüncüsü, və bəlkə də ən vacibi, gəlir-xərc uzlaşdırması göstərir ki, statistik "orta" ev təsərrüfatı üçün mənzil xərcləri (kirayə və ya ipoteka) ilə yaşayış minimumu birlikdə gəlirin böyük hissəsini, bəzi ssenarilərdə hamısını aparır. Real həyatda mənzil sahibi olan və ya kirayə ödəyən insanlar, adətən, statistik "orta"dan yuxarı gəlirli və ya kiçik ölçülü ev təsərrüfatlarıdır.
Qeyd etmək lazımdır ki, bu tədqiqat "Azərbaycanda orta təbəqə neçə faiz təşkil edir?" sualına deyil, "orta təbəqəyə daxil olmaq üçün hansı gəlir səviyyəsi tələb olunur?" sualına cavab axtarır, bu iki sualın qarışdırılmaması vacibdir.
Həmçinin qeyd edilməlidir ki, OECD və Pew Research Center fərqli metodoloji yanaşmalardan istifadə edir: OECD nisbi (median əməkhaqqına nisbətən) gəlir yanaşmasına, Pew isə mütləq, PPP əsaslı gəlir yanaşmasına söykənir. Buna görə bu iki metodologiyanın nəticələri bir-birinin alternativi və ya təsdiqi kimi deyil, eyni sualın müxtəlif baxış bucaqlarından aparılmış müstəqil qiymətləndirmələri kimi şərh olunmalıdır.
Nə Deyə Bilərik, Nəyi Sübut Edə Bilmərik
Deyə bilərik: Azərbaycanda "orta təbəqə" üçün vahid rəsmi göstərici mövcud deyil. DSK-nın rəsmi ev təsərrüfatı sorğusu (2024-cü il, 2025-ci ilə bir addımlı yeniləmə ilə) və beynəlxalq gündəlik gəlir hədləri birlikdə tətbiq edildikdə, median səviyyəli gəlirə malik fərd və ya ölkə ortalamasına yaxın ölçülü ev təsərrüfatı üçün mənzil (kirayə və ya ipoteka) xərcləri ilə yaşayış minimumunun cəmi, gəlirin çox hissəsini aparır, bu, bir ssenaridən artıqda mənfi balansa çevrilir.
Sübut edə bilmərik: DSK-nın ev təsərrüfatı sorğusunun regional (Bakı üzrə ayrıca) adambaşına gəlir bölgüsü bu tədqiqata daxil deyildi, ona görə Bakı üçün hesablanan ev təsərrüfatı gəlirləri, Bakının 3,76 nəfərlik orta ölçüsünü ölkə üzrə ümumi (regionsuz) per capita gəlir cədvəlinə tətbiq etməklə alınıb, bu, çox güman ki, real Bakı gəlirini aşağı göstərir, çünki Bakıda orta əməkhaqqı ölkə ortalamasından əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir. Bakı üçün regional gəlir cədvəli əldə olunarsa, bu hesablama xeyli dəqiqləşdirilə bilər. Bundan başqa, Bakı üzrə vahid rəsmi orta kirayə göstəricisi yoxdur, istifadə olunan rəqəmlər bazar mənbələrindəndir, rəsmi DSK statistikası deyil. İpoteka nümunəsi də fərdi bank şərtlərini deyil, Fondun maksimal standart şərtlərini əks etdirir, real kreditlər fərqli məbləğ və müddətlərlə ola bilər. Həmçinin, bu tədqiqatda istifadə olunan OECD hədləri fərdi median əməkhaqqına və xam ev təsərrüfatı gəlirinə əsaslanır, ekvivalentləşdirilmiş sərəncamda qalan gəlirə deyil, ona görə nəticələr OECD metodologiyasının dəqiq təkrarı kimi deyil, aproksimasiya kimi qəbul edilməlidir.
Mənbələr
Rəsmi mənbələr: Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi, Ev təsərrüfatları büdcəsi tədqiqatı (2024-cü il), Cədvəl 1 (ev təsərrüfatının orta ölçüsü), Cədvəl 13-14 (ev təsərrüfatının ölçüsünə görə gəlirlər). Dövlət Statistika Komitəsi, əməkhaqqı statistikası (2024 noyabr). Azərbaycan Respublikasının İpoteka və Kredit Zəmanət Fondu, standart ipoteka krediti şərtləri.
Beynəlxalq mənbələr: OECD, Under Pressure: The Squeezed Middle Class (2019). Dünya Bankı, PPP Conversion Factor, GDP (Azərbaycan). Dünya Bankı, Country and Lending Groups təsnifatı. Pew Research Center, A Global Middle Class Is More Promise than Reality (2015) və metodoloji qeydlər (2021). ABŞ Əmək Statistikası Bürosu (BLS), istehlak qiymətləri indeksi.
Bazar məlumatları (rəsmi deyil): report[.]az, Bakının rayonları üzrə kirayə qiymətləri (mart 2026). qafqazinfo[.]az, DSK məlumatlarına əsaslanan ev təsərrüfatı gəlir-xərc təhlili (2025).
Müəllif hesablamaları: Finera[.]az, median əməkhaqqı, ev təsərrüfatı gəliri yeniləməsi və PPP inflyasiya düzəlişi metodologiyası (2025).