Mərkəzi Bankın Qərarı Bazara Nə Qədər Tez Ötürülür? 1D AZIR Datası ilə Empirik Müşahidə (2025)

Pul siyasəti qərarlarının real iqtisadiyyata ötürülməsi anlıq bir proses deyil. Mərkəzi bankın uçot dərəcəsini dəyişdirməsi ilə bu dəyişikliyin kommersiya banklarının kredit-depozit faizlərinə, oradan isə ev təsərrüfatlarının və şirkətlərin maliyyə qərarlarına nüfuz etməsi arasında müəyyən vaxt kəsiyi mövcuddur. Bu ötürücülük zəncirinin ən birinci həlqəsi, yəni Mərkəzi Bankın siyasət faizinin banklararası qısamüddətli bazar faizinə çatması, ötürücülüyün effektivliyini qiymətləndirmək üçün ən dəqiq müşahidə nöqtəsidir. Azərbaycan Mərkəzi Bankının (AMB) 2022-ci ilin sentyabrında tətbiq etdiyi yeni əməliyyat çərçivəsi ilə banklararası təminatsız pul bazarında istinad faiz dərəcəsi kimi 1D AZIR (Azerbaijan Interbank Rate) indeksi formalaşmağa başlamışdır. 2025-ci il üzrə gündəlik AZIR məlumatları bu ötürücülüyü empirik şəkildə izləməyə imkan verən ilk tam təqvim ilini əhatə edir.

Metodoloji Qeyd

1D AZIR, kommersiya bankları arasında bir günlük müddətlə girov təminatı olmadan aparılan əqdlər əsasında hesablanan orta faiz dərəcəsidir. AMB tərəfindən müəyyən edilmiş faiz dəhlizi isə üç parametrə malikdir: uçot dərəcəsi (dəhlizdə orta xətt), aşağı hədd (AMB-nin bankların vəsaitlərini cəlb etdiyi faiz, yəni sterilizasiya əməliyyatları üçün istinad) və yuxarı hədd (AMB-nin banklara qısamüddətli likvidlik verdiyi faiz). Nəzəriyyəyə görə, rəqabətli banklararası bazarda AZIR bu dəhlizdən kənara çıxmamalıdır: kənara çıxdıqda banklar ya AMB-nin daimi imkandan istifadə edəcək, ya da daha ucuz alternativ tapacaqlar. 2025-ci il məlumatları bu mexanizmin Azərbaycanda nə dərəcədə işlədiyini göstərir.

Təhlil AMB-nin rəsmi 1D AZIR statistikası (gündəlik gəlirlilik, əməliyyat həcmi və sayı) və AMB-nin rəsmi press-relizlərindən derlənmiş faiz dəhlizi xronologiyası əsasında aparılmışdır.

2025-ci İlin Faiz Dəhlizi Xronologiyası

2025-ci ildə AMB faiz dəhlizi parametrləri üzrə üç fərqli mərhələ müşahidə olunur. İlin əvvəlindən iyul ayının 22-dək uçot dərəcəsi 7.25%, dəhlizin aşağı həddi 6.25%, yuxarı həddi isə 8.25% səviyyəsində saxlanılmışdır. 23 iyul 2025-ci il tarixindən etibarən bütün parametrlər 0.25 faiz bəndi azaldılaraq uçot dərəcəsi 7.00%, aşağı hədd 6.00%, yuxarı hədd isə 8.00% səviyyəsinə endirilmişdir. 2025-ci ilin son faiz qərarı isə 10 dekabr tarixinə aiddir: uçot dərəcəsi 6.75%, aşağı hədd 5.75%, yuxarı hədd 7.75% olaraq müəyyən edilmiş və həmin qərar 11 dekabrdən qüvvəyə minmişdir. Beləliklə, 2025-ci ildə AMB faizi cəmi 0.50 faiz bəndi azaltmışdır; bu iki mərhələli endirim inflyasiyanın hədəf diapazonuna (4±2%) uyğun trayektoriya ilə hərəkəti fonunda baş vermişdir.

AZIR-ın Faiz Dəhlizi Daxilindəki Hərəkəti

2025-ci il boyunca aylıq orta 1D AZIR göstəriciləri faiz dəhlizi daxilində qalmışdır. Yanvarda 6.87%, fevralda isə 7.44% ilə ilin ən yüksək nöqtəsinə çatmış, martda 6.89%-ə geri dönmüşdür. Apreldə yenidən 7.31%-ə qalxan AZIR, maydan etibarən kəskin şəkildə aşağı enərək 6.76% səviyyəsinə düşmüş, iyunda 6.99%, iyulda isə 7.14% olmuşdur. İyulun 23-də faiz dəhlizi 0.25 faiz bəndi azaldıldıqdan sonra AZIR-ın yeni uçot dərəcəsinə uyğunlaşması sürətli olmuşdur: avqustda 6.97%, sentyabrda 6.96%, oktyabrda 6.90%, noyabrda 6.93%, dekabrda isə 6.78% ilə ilin ən aşağı nöqtəsinə yaxınlaşmışdır.

Uçot dərəcəsindən sapma baxımından isə mənzərə daha açıqlayıcıdır. İlin birinci yarısında bu fərq geniş diapazonlu dalğalanmalar göstərmişdir: yanvarda −37.7, fevralda +19.3, martda −36.1, apreldə +6.1, mayda −48.5, iyunda −25.7 baza bəndi. Avqustdan etibarən isə fərq dramatik şəkildə daralıb: avqustda −2.8, sentyabrda −3.9, oktyabrda −9.9, noyabrda −7.5 baza bəndi. Əməliyyat həcmi baxımından da iki fərqli mərhələ aydın görünür: yanvar-apreldə gündəlik orta həcm müvafiq olaraq 356, 495, 375 və 645 mln. manat olmuş, maydan avqusta kimi isə 104-126 mln. manata kəskin düşmüş, sentyabr-noyabrda 231-242 mln. manat səviyyəsində qismən bərpa olmuşdur.

Ən mühüm müşahidə budur: 2025-ci il boyunca AZIR heç bir ayda faiz dəhlizinin sərhədlərini aşmamışdır. Bu, pul siyasəti ötürücülüyünün ilk mərhələsinin nəzəri gözləntilərə uyğun işlədiyini göstərən mühüm empirik göstəricidir.

İki Ayrı Rejim: I Rüb və İlin Qalan Hissəsi

Datanın daha diqqətli oxunması 2025-ci ildə AZIR-ın davranışında iki fərqli rejim olduğunu ortaya qoyur.

İlin birinci rübündə (yanvar-aprel) AZIR əhəmiyyətli dalğalanmalar nümayiş etdirmişdir. Fevralda +19.3 baza bəndi ilə uçot dərəcəsinin üzərinə çıxmış, martda isə −36.1 baza bəndi ilə yenidən aşağı düşmüşdür. Eynilə, yanvarda −37.7 baza bəndi olan fərq apreldə +6.1 baza bəndinə qalxmışdır. Bu dövrün xarakterik xüsusiyyəti yüksək əməliyyat həcmidir: apreldə gündəlik orta həcm 645 mln. manata çatmışdır ki, bu, ilin pik nöqtəsidir. AMB-nin press-relizlərindən aydın olur ki, bu dövrdə hökumət büdcə xərclərinin icrasına görə banklar arasında qısamüddətli likvidlik ehtiyacı dəyişkən olmuş, bu da AZIR-ın uçot dərəcəsi ətrafında daha geniş diapazonlu tərəddüdünə zəmin yaratmışdır.

İyun-dekabr dövrü tamamilə fərqli bir mənzərə təqdim edir. Maydan etibarən əməliyyat həcminin kəskin azalması müşahidə olunmuş, eyni zamanda AZIR-ın uçot dərəcəsindən sapması ardıcıl olaraq daralmışdır. Avqust və sentyabr aylarında bu fərq müvafiq olaraq cəmi −2.8 və −3.9 baza bəndinə, yəni il üçün tarixi minimuma enmiş, AZIR uçot dərəcəsinə çox yaxın formalaşmışdır. AMB-nin iyun press-relizindən məlum olur ki, Maliyyə Nazirliyinin vahid xəzinə hesabı qalıqlarını kommersiya banklarında yerləşdirmək üçün aprel ayından başlayaraq keçirdiyi depozit hərracları bank sektoruna əlavə manat likvidliyi axıtmış, bu da banklararası bazardan borc almaq ehtiyacını azaltmışdır. Həcmin azalması ilə spread-in daralması arasındakı uyğunluq Maliyyə Nazirliyinin fiskal əməliyyatlarının pul bazarına müstəqil təsir göstərmiş ola biləcəyini ehtimal etdirməyə əsas verir; lakin bu əlaqənin dəqiq kəmiyyət payının müəyyən edilməsi əlavə analiz tələb edir.

İyul Qərarına Reaksiyanın Sürəti

23 iyul 2025-ci il tarixindən faiz dəhlizinin bütün parametrləri 0.25 faiz bəndi azaldılmışdır. AZIR-ın aylıq orta göstəricilərindən müşahidə olunur ki, avqustdan etibarən indeks yeni uçot dərəcəsi olan 7.00%-in birbaşa yaxınlığında sabitləşmişdir. Sentyabrda −3.9, oktyabrda −9.9, noyabrda −7.5 baza bəndlik kiçik mənfi fərqlərlə AZIR yeni dəhlizdə uçot dərəcəsinə çox yaxın hərəkət etmişdir. Bu müşahidə, yeni faiz parametrinin banklararası bazara çox qısa zaman kəsiyində nüfuz etdiyini göstərən ilkin dəlil kimi şərh edilə bilər; lakin aylıq orta göstəricilərlə işlədiyimiz üçün gündəlik keçid dinamikasını daha dəqiq ölçmək üçün qərar günü ətrafındakı gündəlik məlumatların ayrıca təhlilinə ehtiyac var.

Əməliyyat Həcminin Strukturu: Bazar Dərinliyi Haqqında Müşahidə

Gündəlik orta əməliyyat həcminin dinamikası ötürücülük analizinə müstəqil bir perspektiv əlavə edir. İlk dörd ayda həcm 356-645 mln. manat arasında yüksək qalmış, maydan avqusta qədər isə 104-126 mln. manata kəskin düşmüş, sentyabr-noyabrda isə 231-242 mln. manat ətrafında qismən bərpa olmuşdur. Əməliyyat sayı da eyni trayektoriyanı izləyir: aprel ayında gündəlik orta 25 əqdlə illik zirvəyə çatmış, iyul-avqustda isə 8-ə qədər geriləmişdir.

Həcmin azalması özü başa düşülə bilən bir fenomendir: banklara xarici mənbədən (Maliyyə Nazirliyinin hərracları) likvidlik daxil olduqda, bankların bir-birindən borc almasına ehtiyac azalır. Lakin həcmin azalması ilə spread-in bir vaxtda daralması bir sual yaradır: az sayda əqdlə daha yüksək qiymət kəşfiyyatı keyfiyyəti necə həyata keçirilir? Bu sualın cavabı AMB-nin 1 həftəlik depozit əməliyyatlarını daha aktiv istifadə etməsi ilə bağlı ola bilər; AMB-nin sentyabr press-relizinə görə, Mərkəzi Bank 1 həftəlik açıq bazar əməliyyatları vasitəsilə pul siyasətindən kənar amillərin AZIR-a təsirini minimuma endirməyə çalışmışdır. Bu əməliyyatların AZIR-ın dəhlizdə sabit qalmasına töhfəsini müstəqil olaraq ölçmək, həcm kəsilişinə baxmayaraq ötürücülüyün davam etdiyini izah edəcək növbəti analitik addımdır.

Ötürücülük Effektivliyi: Nə Deyə Bilərik, Nəyi Sübut Edə Bilmərik?

2025-ci ilin gündəlik AZIR məlumatları əsasında iki müşahidəni etibarlı şəkildə söyləmək mümkündür. Birincisi, AMB-nin müəyyən etdiyi faiz dəhlizi bütün il boyunca AZIR-ın faktiki formalaşma arealını məhdudlaşdırmışdır; ikincisi, ilin ikinci yarısında AMB-nin uçot dərəcəsi ilə AZIR arasındakı ortalama fərq dramatik şəkildə daralıb, bu da siyasətin ilk ötürücülük həlqəsinin 2025-ci ildə daha yüksək dəqiqliklə nəzəri gözləntilərə uyğun işlədiyini güman etməyə əsas verir.

Bununla yanaşı, bir sıra nəticəni hazırki data ilə sübut etmək mümkün deyil. Banklararası bazarın ötürücülüyünün kommersiya kredit faizlərinə nə qədər nüfuz etdiyini, depozit faizlərinin bu prosesdə hansı sürətlə reaksiya verdiyini göstərmək üçün banklararası faiz ilə pərakəndə faizlər arasındakı vaxt kəsiyi ayrıca analiz tələb edir. Həmçinin bu məqalə ötürücülüyün real sektora çatmasını, yəni zəncirin son həlqəsini müşahidə etmir; bu, pul multiplikatoru məqaləsinin davamı olaraq növbəti analitik addımı təşkil edir.

Mənbə: Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı, 1D AZIR gündəlik statistikası (2025); AMB faiz dəhlizi parametrlərinə dair press-relizlər (yanvar, mart, aprel, iyun, iyul, sentyabr, oktyabr, dekabr 2025).