Pensiyaçıların Sayı Azalır, Bəs İşləyən Pensiyaçıların Payı Niyə 1,7 Dəfə Artıb? ARAŞDIRMA.

Azərbaycanda pensiyaçı sayı barədə danışanda, adətən əhalinin yaşlanması və sosial yükün artması gündəmə gəlir. Amma rəqəmlərə diqqətlə baxanda fərqli bir tendensiya görünür: ümumi pensiyaçı sayı son on beş ildə azalıb, eyni müddətdə isə işləyən pensiyaçıların həm sayı, həm də ümumi pensiyaçılar içində payı əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Bu, sadə demoqrafik izahla tam üst-üstə düşmür və ayrıca sual doğurur.
Metodoloji Qeyd
Rəqəmlər Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi yanında Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun (DSMF) məlumatlarına əsaslanır, DSK-nın statistik toplusunda dərc olunub (ilin əvvəlinə vəziyyət). "İşləyən pensiyaçı" statusu, pensiya alarkən eyni zamanda rəsmi əmək fəaliyyəti davam edən şəxsi bildirir. Cədvəldə 2010-2025-ci illər üzrə hər il üçün üç göstərici var: pensiyaçıların cəmi sayı, işləyənlərin sayı və işləməyənlərin sayı.
Tapıntı Birinci: Say Azalır, Pay Artır
2010-cu ildə ölkədə cəmi 1 308 432 pensiyaçı qeydə alınıb, bunun 133 880 nəfəri (10,2 faizi) işləyib. 2025-ci ilin əvvəlinə isə cəmi pensiyaçı sayı 1 098 348-ə düşüb, amma işləyən pensiyaçıların sayı 193 807-yə qalxıb, bu da ümumi sayın 17,6 faizini təşkil edir.
Yəni cəmi pensiyaçı sayı 15 ildə 210 min nəfər azalıb, işləyən pensiyaçıların sayı isə 60 min nəfər artıb. Nəticədə işləyən pensiyaçıların payı təxminən 1,7 dəfə yüksəlib.
Artım xətti düz deyil, kəskin sürətlənmə 2020-dən sonra baş verib: 2020-ci ildə pay 12,7 faiz idisə, 2023-də 15,5 faizə, 2024-də 16,8 faizə, 2025-də isə 17,6 faizə çatıb. Beş ildə pay təxminən 5 faiz bənd artıb, bu, əvvəlki on ildəki artımdan daha sürətlidir.
Tapıntı İkinci: Ümumi Say Niyə Azalır
Cəmi pensiyaçı sayının azalması ilk baxışda əks-intuitiv görünür, çünki əhali yaşlanır. DSK-nın öz qeydinə görə, bunun bir hissəsi metodoloji səbəbdəndir: sosial pensiyaların sosial müavinətlərlə əvəz edilməsi prosesi bəzi kateqoriyaları statistik olaraq "pensiyaçı" bölməsindən çıxarıb. Bu, işləyən pensiyaçıların faktiki sayının artmasını inkar etmir, sadəcə məxrəcin niyə kiçildiyini qismən izah edir.
Struktur Səbəb: Demoqrafik Yük
Hesablama Palatasının DSK məlumatlarına istinadən açıqladığı rəqəmə görə, əmək qabiliyyətli yaşda olan əhalinin hər 100 nəfərinə düşən pensiyaçı sayı 2022-ci ildə 12,7, 2023-də 13,6, sonrakı ildə isə 14,7 nəfərə yüksəlib. Bu, ölkədə yaşlı əhali payının artdığını göstərir və Fondun maliyyə yükünü ağırlaşdıran amil kimi qeyd olunub.
Bu kontekstdə işləyən pensiyaçıların payının artması bir neçə mümkün izahla uzlaşa bilər: orta pensiya məbləğinin real dəyərinin sual altında olması (DSMF-in rəsmi cədvəlinə görə, yaşa görə əmək pensiyasının orta məbləği 2020-də 291,5 manatdan 2025-də 530 manata qalxıb, nominal olaraq demək olar iki qat artsa da, bu artımın inflyasiyaya nisbətən real satınalma gücünü nə qədər artırdığı ayrıca yoxlanmalıdır), yaxud pensiya yaşına çatan insanların sağlamlıq və işgüzarlıq baxımından daha uzun müddət əmək bazarında qala bilməsi. DSMF-nin cədvəlləri bu izahlardan hansının, nə dərəcədə doğru olduğunu ayrıca göstərmir, bunlar hipotez olaraq qalır.
Kənar Dəyər: Gender Bölgüsü
DSMF-nin açıqladığı məlumata görə, yaşa görə əmək pensiyası alanların 55 faizi qadın, 45 faizi kişidir. Bu, ümumi pensiya alıcılarının gender tərkibidir, işləyən pensiyaçıların ayrıca gender bölgüsü ictimai açıq mənbələrdə tapılmadı, bu, məqalənin bir məhdudiyyəti kimi qeyd olunmalıdır.
Nə Deyə Bilərik, Nəyi Sübut Edə Bilmərik
Deyə bilərik: DSMF-nin rəsmi rəqəmlərinə görə, 2010-2025 arasında cəmi pensiyaçı sayı azalıb, işləyən pensiyaçıların sayı və payı isə ümumilikdə əhəmiyyətli dərəcədə artıb, bu artım xüsusilə 2020-dən sonra sürətlənib.
Sübut edə bilmərik: bu artımın nə qədərinin iqtisadi zərurətdən (pensiyanın kifayət etməməsindən), nə qədərinin könüllü seçimdən (sağlamlıq imkanı, peşəkar davamlılıq istəyi) qaynaqlandığını, çünki mövcud cədvəllər işləmə səbəbini ayrıca soruşmur.
Mənbələr
DSMF (Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi yanında Dövlət Sosial Müdafiə Fondu), "Ölkənin iqtisadi rayonları və inzibati ərazi vahidləri üzrə işləyən və işləməyən pensiyaçıların sayı" (2010-2025)
DSMF, "Pensiyaçıların sayı" və "Təyin olunmuş aylıq pensiyaların orta məbləği" cədvəlləri
dsmf.gov.az, "Yaşa görə əmək pensiyası alanların cins bölgüsü" və "əhalidə payı" göstəriciləri (01.01.2026)
Hesablama Palatası, DSK məlumatlarına istinadən əmək qabiliyyətli əhaliyə düşən pensiyaçı sayı barədə açıqlama
Müəllif hesablamaları: payların illər üzrə dinamikası və müqayisəsi (2026).